سیستم آموزشی کشور چین

آموزش عالی در چین ریشه در یکی از کهن‌ترین تمدن‌های آموزشی جهان دارد که بنیادهای آن قرن‌ها پیش با مکتب فکری کنفوسیوس و نظام آزمون‌های سراسری گزینش نخبگان دیوانی («که‌جو» / Keju) پی‌ریزی شد. دوران نوین آموزش عالی چین از اواخر قرن نوزدهم با تأسیس نخستین دانشگاه‌های مدرن نظیر دانشگاه پکن (۱۸۹۸) و دانشگاه چینهوا (۱۹۱۱) آغاز شد. از سال ۱۹۷۸ با آغاز سیاست «اصلاحات و درهای باز»، نظام آموزش عالی چین دگرگونی بی‌سابقه‌ای را تجربه کرد.
دولت چین با اجرای طرح‌های بلندمدت ملی از جمله پروژه ۲۱۱ (تمرکز بر ارتقای ۱۰۰ دانشگاه برتر)، پروژه ۹۸۵ (تبدیل دانشگاه‌های منتخب به قطب‌های تراز اول تحقیقاتی در سطح بین‌المللی) و در ادامه طرح جامع «ابتکار دانشگاه‌ها و رشته‌های تراز اول جهانی» (Double First-Class Initiative)، زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی خود را به استاندارد جهانی رساند. چین طی دو دهه گذشته به کانون بزرگ جذب دانشجویان بین‌المللی در آسیا تبدیل شده و با اعطای هزاران فرصت مطالعاتی و بورسیه دولتی، میزبان صدها هزار دانشجو از سراسر جهان در بیش از ۳۰۰۰ مرکز آموزش عالی است.

ساختار آموزشی و حاکمیت آموزش عالی

سیستم آموزش عالی چین تحت نظارت یکپارچه وزارت آموزش جمهوری خلق چین (Ministry of Education – MOE) مدیریت می‌شود. این وزارتخانه عهده‌دار تعیین استانداردهای آکادمیک، تأیید مدارک، اعتبارسنجی موسسات و تدوین برنامه‌های کلان توسعه آموزش عالی است. دانشگاه‌ها در چین به دسته‌های دانشگاه‌های تحت مدیریت مستقیم دولت مرکزی (National Universities)، دانشگاه‌های تحت نظارت دولت‌های استانی و محلی، و دانشگاه‌ها و کالج‌های خصوصی با مجوز رسمی (Minban) تقسیم می‌شوند.
ساختار آموزش عالی چین در مقایسه با سایر شاخص‌ها
| کشور | تعداد دانشگاه و موسسه عالی | تعداد کل دانشجویان | تعداد دانشجویان بین‌المللی | جمعیت (میلیارد نفر) | بودجه آموزش عالی و تحقیق و توسعه |
|—|—|—|—|—|—|
| چین | بیش از ۳,۰۵۰ موسسه | بالغ بر ۴۴,۰۰۰,۰۰۰ | بیش از ۵۰۰,۰۰۰ دانشجو | حدود ۱.۴ | دومین بودجه بزرگ R&D در جهان |
موسسات آموزش عالی در چین
مراکز آموزش عالی در چین به طور کلی در سه دسته اصلی طبقه‌بندی می‌شوند:
* دانشگاه‌های جامع و پژوهشی (Comprehensive & Research Universities): این دانشگاه‌ها کلیه علوم پایه، انسانی، مهندسی، پزشکی، کشاورزی، حقوق و هنر را در بر می‌گیرند. ۹ دانشگاه ممتاز چین تحت عنوان اتحادیه سی۹ (C9 League) شناخته می‌شوند که معادل لیگ آیوی (Ivy League) در آسیا هستند (از جمله دانشگاه چینهوا، پکن، فودان، شانگهای جیائوتنگ و چجیانگ).
* دانشگاه‌های تخصصی (Specialized Universities): این مراکز بر خوشه‌های علمی خاص تمرکز دارند؛ از جمله دانشگاه‌های تخصصی علوم پزشکی، دانشگاه‌های پلی‌تکنیک و صنعتی، دانشگاه‌های تربیت معلم (Normal Universities)، دانشگاه‌های تخصصی اقتصاد و تجارت بین‌الملل و دانشگاه‌های تخصصی مطالعات زبان‌های خارجی.
* کالج‌های فنی و کاربردی (Higher Vocational Colleges / Dazhuan): موسساتی که دوره‌های کاربردی و مهارت‌محور را برای ورود مستقیم به صنایع و بازار کار ارائه داده و مدارک معادل کاردانی تخصصی اعطا می‌کنند.
سال تحصیلی
سال تحصیلی دانشگاه‌ها در چین دو نیم‌سال (ترم) دارد:
* نیم‌سال اول (ترم پاییز): از ابتدای ماه سپتامبر (شهریور/مهر) آغاز شده و تا اواخر ژانویه ادامه دارد.
* نیم‌سال دوم (ترم بهار): از اواخر فوریه یا اوایل مارس (پس از تعطیلات سال نو چینی) آغاز شده و تا اوایل ماه جولای ادامه می‌یابد.
تعطیلات اصلی دانشگاهی شامل تعطیلات تابستانی (از اوایل جولای تا اواخر آگوست) و تعطیلات زمستانی سال نو سنتی چین (به مدت ۴ الی ۵ هفته در ماه‌های ژانویه و فوریه) است. زبان تدریس در دانشگاه‌ها به دو زبان چینی (ماندارین) و انگلیسی (به‌ویژه در رشته‌های پزشکی MBBS، فنی‌مهندسی و مدیریت در مقاطع تکمیلی) ارائه می‌شود.
سیستم تحصيلات چند مقطعی
سیستم آموزش عالی چین با استانداردهای بولونیا و نظام‌های مدرن بین‌المللی همگام‌سازی شده و از سطوح زیر تشکیل گردیده است:
* مقطع اول (کاردانی / Dazhuan): دوره ۲ تا ۳ ساله با رویکرد آموزش‌های کاربردی و فنی که به مدرک دیپلم عالی یا کاردانی منتهی می‌شود و امکان ارتقا به مقطع کارشناسی را دارد.
* مقطع دوم (کارشناسی / Bachelor – Benke): دوره ۴ ساله عمومی (در رشته‌های مهندسی معماری و علوم پزشکی ۵ تا ۶ سال) که دانشجو پس از گذراندن واحدهای تئوری و پایان‌نامه کارشناسی، موفق به دریافت مدرک رسمی لیسانس می‌گردد.
* مقطع سوم (کارشناسی ارشد / Master – Shuoshi): دوره‌های ۲ الی ۳ ساله که در دو شیوه «پژوهش‌محور آکادمیک» (Academic Master) و «حرفه‌ای/کاربردی» (Professional Master) برگزار می‌شود.
* مقطع چهارم (دکتری تخصصی / Ph.D. – Boshi): دوره‌های تحقیقاتی پیشرفته با طول دوره ۳ تا ۴ سال که نیازمند ارائه رساله علمی مبتنی بر نوآوری و مقالات معتبر بین‌المللی است.
* دوره‌های پسادکتری (Postdoctoral Research): ایستگاه‌های تحقیقاتی تخصصی برای فارغ‌التحصیلان دکتری با هدف پیشبرد پروژه‌های های‌تک و فناوری‌های نوین ملی و بین‌المللی.
دوره‌های پیش‌دانشگاهی و آمادگی زبان (Foundation & Language Prep)
دانشجویان خارجی متقاضی تحصیل به زبان چینی در رشته‌های دانشگاهی، ملزم به ارائه مدرک آزمون استاندارد سنجش مهارت زبان چینی (HSK) هستند:
* برای رشته‌های مقطع کارشناسی: مدرک HSK سطح ۴ یا ۵
* برای مقاطع ارشد و دکتری: مدرک HSK سطح ۵ یا ۶
دانشجویانی که این مدرک را ندارند، یک دوره پیش‌دانشگاهی/کالج زبان (Foundation / Preparatory Course) به مدت ۶ ماه تا ۱ سال را در مراکز آموزش زبان همان دانشگاه می‌گذرانند. همچنین برای رشته‌های ارائه‌شده به زبان انگلیسی، مدرک بین‌المللی آیلتس (IELTS حداقل ۶ الی ۶.۵) یا تافل (TOEFL حداقل ۸۰) مورد نیاز است.
مقطع کارشناسی ارشد (Master’s Degree)
طول دوره کارشناسی ارشد در چین بین ۲ تا ۳ سال است. ساختار این دوره به شرح زیر است:
* سال اول: آموزش دروس تئوری و تخصصی گرایش (بین ۳۰ تا ۳۶ واحد درسی شامل سمینارهای تحقیقاتی و روش تحقیق).
* سال دوم و سوم: تمرکز کامل بر پژوهش آزمایشگاهی، انتشار مقالات و نگارش پایان‌نامه.
پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد باید حاصل پژوهشی مستقل و نوآورانه باشد. دفاع از پایان‌نامه در حضور کمیته داوران متشکل از اساتید دپارتمان صورت می‌گیرد و شرط فارغ‌التحصیلی، تأیید کمیسیون ارزیابی علمی دانشگاه است.
شرایط پذیرش در مقطع کارشناسی ارشد
مدارک و الزامات جهت اخذ پذیرش:
* ترجمه رسمی مدرک کارشناسی معتبر و ریزنمرات چهارساله
* مدرک زبان انگلیسی (IELTS/TOEFL) یا چینی (HSK) بسته به زبان تدریس رشته
* طرح پژوهشی یا انگیزه‌نامه (Study Plan / Personal Statement) حداقل در ۸۰۰ کلمه
* دو توصیه‌نامه علمی از اساتید دانشگاهی (دانشیار یا استاد تمام)
* کپی پاسپورت با اعتبار حداقل یک سال
* گواهی عدم سوءپیشینه و برگه معاینات پزشکی بین‌المللی (Foreigner Physical Examination Form)
مقطع دکتری تخصصی (Ph.D.)
دوره دکتری در چین عالی‌ترین سطح آکادمیک برای تربیت پژوهشگران و اساتید دانشگاهی است. طول این دوره به‌طور معمول ۳ تا ۴ سال است. متقاضیان این دوره ملزم به داشتن مدرک کارشناسی ارشد، رزومه پژوهشی قوی، مقالات منتشرشده (ترجیحاً در نمایه‌های معتبر جهانی نظیر ISI/Scopus) و یک پروپوزال تحقیقاتی دقیق هستند.
در این مقطع:
* دانشجو مستقیماً تحت نظارت استاد راهنما (Supervisor) فعالیت می‌کند. اخذ نامه قبولی استاد راهنما (Acceptance Letter) شانس پذیرش و دریافت فول‌فاند را به شدت افزایش می‌دهد.
* ارزیابی نهایی با دفاع حضوری از رساله دکتری و بررسی چاپ مقالات مستخرج از پایان‌نامه در ژورنال‌های تخصصی معتبر صورت می‌پذیرد.
بورسیه‌ها و تسهیلات مالی تحصیلی در چین
کشور چین یکی از بزرگ‌ترین ارائه‌دهندگان بورسیه‌های تحصیلی فول‌فاند در جهان است:
* بورسیه دولتی چین (CSC – China Scholarship Council): پوشش ۱۰۰٪ شهریه، خوابگاه رایگان دولتی، بیمه درمانی و پرداخت حقوق ماهانه (۲۵۰۰ یوان برای کارشناسی، ۳۰۰۰ یوان برای ارشد، و ۳۵۰۰ یوان برای دکتری).
* بورسیه جاده ابریشم (Belt and Road Scholarship): ویژه متقاضیان کشورهای مسیر پروژه بین‌المللی کمربند و جاده از جمله ایران.
* بورسیه‌های استانی و شهری: نظیر بورسیه شهرداری شانگهای (SGS)، شهرداری پکن، بورسیه استان جیانگسو و…
* بورسیه‌های اختصاصی دانشگاه‌ها: تخفیف ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی شهریه برای دانشجویان مستعد بر اساس شایستگی تحصیلی (Merit-based).
وضعیت و اعتبار کنونی دانشگاه‌های چین
در حال حاضر بیش از ۵۰ دانشگاه چین در میان ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان در نظام رتبه‌بندی کیواس (QS) و تایمز (THE) قرار دارند و چندین دانشگاه از جمله دانشگاه چینهوا (Tsinghua) و دانشگاه پکن (Peking) در جمع ۲۰ دانشگاه برتر جهان جای گرفته‌اند. رشته‌های فنی و مهندسی، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات، علوم پزشکی و داروسازی چین از بالاترین رتبه‌های علمی در سطح جهان برخوردار بوده و مدارک اکثر دانشگاه‌های مطرح آن مورد تأیید رسمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت ایران است.